Materiały i urządzenia wybuchowe - pozostałości po konfliktach zbrojnych

Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych

Pierwszym wynalezionym przez człowieka materiałem wybuchowym był proch czarny. Stało się to w Chinach w IX w okresie późnej dynastii Tang. W 1320 r. niemiecki mnich Berthold Schwarz, poszukując receptury produkcji złota, dokonał odkrycia prochu zwanego “SchwarzPulver”, czyli “proszkiem Schwarza”. Proch czarny składa się ze zmielonych na pył składników: siarki, węgla drzewnego i azotanu potasu (saletry potasowej, KNO3). Jest to substancja bardzo wrażliwa na wilgoć i w niesprzyjających okolicznościach szybko traci swoje właściwości. Pod koniec XIX wieku pojawiły się znacznie bardziej wydajne i stabilne materiały wybuchowe. Z początku wykorzystywano je głównie w przemyśle. Jednak bardzo szybko doceniono ich właściwości militarne.

Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych

Dziesięciolecia badań i ewolucji materiałów i urządzeń wybuchowych, eksperymenty z przedmiotami i technologiami, krótsze lub dłuższe serie przedmiotów wybuchowych o różnej wielkości i przeznaczeniu sprawiają, że istotnym problemem jest identyfikacja tych przedmiotów. W obu wojnach światowych użyto olbrzymie ilości różnych typów materiałów wybuchowych oraz przedmiotów nimi wypełnionych. Do dzisiaj w całej Europie pozostałości po działaniach wojennych stanowią poważny problem w aspekcie bezpieczeństwa, ochrony środowiska oraz ekonomicznym, dotyczy to także Polski. Ryc. Nr 1.

Ryc. Nr 1. Pocisk artyleryjski pochodzący z około 1870 r. Autor Tomasz Goleniowski

Ryc. Nr 1. Pocisk artyleryjski pochodzący z około 1870 r. Autor Tomasz Goleniowski

W Polsce od zakończenia II Wojny Światowej na pozostałości po działaniach wojennych reagują najczęściej Patrole Rozminowania Sił Zbrojnych RP. Po znalezieniu przedmiotu, który może zawierać materiał wybuchowy, należy powiadomić najbliższą jednostkę Policji. Policja ma obowiązek podjąć szereg działań wynikających z “Zarządzenia nr 1429 Komendanta Głównego Policji z dnia 31 grudnia 2004 r. w sprawie wprowadzenia w Policji procedur reagowania w sytuacjach kryzysowych”Procedura Reagowania Kryzysowego Niewypały i niewybuchy − Sytuacja nr 4, strona 110.

Jednostka Policji ma obowiązek:
  1. Przyjąć informację o zdarzeniu.
  2. Wysłać na miejsce zdarzenia patrol, w celu zebrania dodatkowych, szczegółowych informacji związanych ze zdarzeniem oraz zabezpieczenia miejsca ujawnienia niewypału lub niewybuchu.
  3. Powiadomić patrol saperski oraz, w zależności od zaistniałej sytuacji, inne służby
    i inspekcje.
  4. W razie potrzeby w trybie alarmowym skierować na miejsce zdarzenia dodatkowych funkcjonariuszy.
  5. W razie potrzeby powołać i zorganizować pracę sztabu kryzysowego.
  6. Przeprowadzić czynności wyjaśniające (dochodzeniowo-śledcze).

Dyżurny jednostki, która otrzymała informację wysyła na miejsce patrol, by ten stwierdził czy zgłoszenie jest prawdziwe. Po potwierdzeniu informacji, na miejsce gdzie znajduje się przedmiot wysyłany jest policjant Nieetatowej Grupy Rozpoznania Minersko – Pirotechnicznego, przeszkolony z rozpoznawania takich przedmiotów.

Policjanci NGRMP nie dysponują dostępem do baz danych.

Identyfikacja przedmiotu jest często wypadkową doświadczenia, posiadanej literatury czy też umiejętności korzystania z jawnych źródeł internetowych. Proces identyfikacji często wspierany jest przez instruktorów – techników bombowych z KWP. Identyfikacja jest bardzo istotnym elementem. Po pierwsze od policjanta oczekuje się, by odpowiedział na pytanie czy znaleziony przedmiot rzeczywiście zawiera materiał wybuchowy i czy może być pochodzenia wojskowego. Odpowiedź na to pytanie jest prosta, jeżeli przedmiot jest w dobrym stanie, jest kompletny oraz pochodzi z grupy typowych przedmiotów – na przykład pocisk artyleryjski. Jeżeli policjant stwierdzi, że przedmiot może zawierać materiał wybuchowy to jego zadaniem jest oszacować ryzyko z nim związane. Dominującym zagrożeniem jest zwykle wybuch, a co za nim idzie odłamki, nadciśnienie i inne zagrożenia. Przede wszystkim policjant powinien ocenić w jakiej odległości od przedmiotu, w przypadku wybuchu, stanowi on zagrożenie. Zagrożeniem o największym zasięgu są zwykle odłamki.

Poniżej w tabeli umieściłem strefy rażenia odłamków w zależności od kalibru pocisku. Podstawą do stosowania tych stref jest publikacja MON “Prace Minerskie i Niszczenia” Inż. 572/94 Warszawa 1995 (JAWNE od 14.10.2002).

Tabela:

Kaliber pocisków (w mm)

Odległość bezpieczna

37 – 76

600

76 – 105

800

105 – 150

1000

150 – 200

1200

200 – 300

1500

300 – 400

1800

Ponad 400

2000

Problem z identyfikacją pojawia się wtedy, gdy znaleziony przedmiot nie jest typowy, nie jest kompletny lub stanowi element większej konstrukcji.

Poniżej detonator do zapalnika UZRG do granatu F1 produkcji radzieckiej z okresu II Wojny Światowej opisany wstępnie jako “element pióra wiecznego” (Ryc. Nr 2) . Pomimo, że identyfikacja przedmiotów jest istotnym i wielokrotnie podnoszonym przez policjantów problemem, Policja nie dysponuje żadną bazą danych takich przedmiotów.

Detonator zapalnika UZRG do radzieckiego granatu F1 z okresu II Wojny Światowej. Autor Tomasz Goleniowski

Detonator zapalnika UZRG do radzieckiego granatu F1 z okresu II Wojny Światowej. Autor Tomasz Goleniowski

Załóżmy jednak, że przedmiot został zidentyfikowany, oszacowano też strefę rażenia odłamkami, oznakowano i ogrodzono przedmiot. Czas przejęcia przez Patrol rozminowania SZRP wynosi w sytuacjach pilnych do 24h, a w pozostałych – do 72h. Sytuacja pilna występuje wtedy, gdy istnieje potrzeba ewakuacji znacznej ilości osób, lub gdy przedmiot znajduje się przy linii kolejowej lub innej arterii komunikacyjnej. Do momentu przejęcia przedmiotu powinien on być pilnowany.

Przytoczone przeze mnie wcześniej Zarządzenie nr 1429 KGP wskazuje wyraźnie, że obowiązek zabezpieczenia i izolacja miejsca ujawnienia niewypału lub niewybuchu, w tym niedopuszczenie w miejsce zdarzenia osób postronnych i gapiów, spoczywa na Policji. W praktyce, patrol Policji pilnujący znalezionego przedmiotu przez 24 lub nawet 72h, nie może wykonywać innych zadań – jest to bardzo dotkliwe dla niewielkich jednostek Policji. Do pilnowania przedmiotu delegowani są więc: strażnicy miejscy, a nawet członkowie ochotniczych straży pożarnych. W skrajnych sytuacjach zdarza się, że pilnowanie przedmiotu nakazuje się właścicielom prywatnych posesji lub pracownikom ochrony na terenach chronionych. Kierowanie do zabezpieczania niewybuchów innych osób niż funkcjonariusze Policji jest niezgodne z prawem. Wyjątkiem jest planowane oczyszczanie terenów z materiałów wybuchowych przez cywilne firmy saperskie.

Po przejęciu przedmiotu przez Patrol Rozminowania, przewozi się go do miejsca neutralizacji materiałów i urządzeń wybuchowych.

Miejsca takie wyznaczane są przez wojewodę i znajdują się na terenach należących do Skarbu Państwa. Często są to lasy, tereny byłych jednostek wojskowych. Prawie zawsze jest to teren nieogrodzony i nieoznakowany. Przedmioty niszczy się poprzez wysadzenie ładunkiem innego materiału wybuchowego. Sposób neutralizacji przedstawiono na rysunku poniżej. (Ryc. Nr 3)

Strona 268 „Prace Minerskie i Niszczenia” Inż. 572/94 Warszawa 1995 (JAWNE od 14.10.2002).

Strona 268 „Prace Minerskie i Niszczenia” Inż. 572/94 Warszawa 1995 (JAWNE od 14.10.2002).

W czasie neutralizacji zwykle przedmiot umieszcza się w gruncie i przysypuje warstwą ziemi. W wyniku wybuchu przyłożonego ładunku, materiał wybuchowy wewnątrz przedmiotu ulega przemianie wybuchowej, przy czym następuje zniszczenie przedmiotu. Ta metoda powoduje jednak skażenie gleby oraz wód gruntowych w miejscu neutralizacji. Część przedmiotów oprócz materiałów wybuchowych zawiera także inne substancje groźne dla życia i zdrowia oraz środowiska. Przykładem jest fosfor biały, najaktywniejsza odmiana alotropowa fosforu, która w kontakcie z powietrzem atmosferycznym ulega samozapłonowi. Temperatura palenia może wynosić od 1200°C do 1500°C, a produktem palenia jest toksyczny biały dym – dekatlenek tetrafosforu. Fosforu białego używa się w amunicji dymnej i zapalającej. Zniszczenie amunicji opisaną wcześniej metodą powoduje, że pozostałości niespalonego fosforu zalegają w gruncie lub wodach gruntowych. Podobnie sytuacja wygląda z amunicją chemiczną, zarówno z okresu I Wojny Światowej jak i II Wojny Światowej.

W Polsce każdy znaleziony niewybuch/niewypał traktuje się tak, jakby zawierał tylko materiał wybuchowy.

Nie dokonuje się jego identyfikacji by stwierdzić, czy zawiera także inne substancje. Fabrycznie nowy pocisk artyleryjski, niezależnie od okresu i miejsca pochodzenia, jest znakowany tak, by wiadomo było jakiego rodzaju substancje zawiera. Każdy kraj, każdy system militarny, posiada system oznaczeń. Niestety wraz z upływem czasu oznaczenia umieszczone farbą na powierzchni przedmiotów ulegają zniszczeniu. (Ryc. Nr 4).

Pocisk artyleryjski moździerzowy z fosforem białym. Autor Tomasz Goleniowski

Pocisk artyleryjski moździerzowy z fosforem białym. Autor Tomasz Goleniowski

Wyjęty z ziemi pocisk z fosforem białym może ulec samozapłonowi i przekazać ciepło na materiał wybuchowy do temperatury wybuchowego rozkładu – dla trotylu jest to 311°C (Ryc. Nr 5).W takiej sytuacji posiłkując się bazą danych można oszacować ryzyko znalezienia przedmiotu zawierającego substancje inne niż materiały wybuchowe.

Symulacja palenia się fosforu białego wewnątrz pocisku artyleryjskiego. Obraz z kamery termowizyjnej Fluke. Autor Tomasz Goleniowski

Symulacja palenia się fosforu białego wewnątrz pocisku artyleryjskiego. Obraz z kamery termowizyjnej Fluke. Autor Tomasz Goleniowski

W Belgii każdy znaleziony przedmiot jest poddawany dokładnym oględzinom i identyfikacji bazującej na oficjalnych i zatwierdzonych źródłach. Przedmioty, które z dużym prawdopodobieństwem mogą zawierać środki chemiczne są prześwietlane urządzeniami RTG. Jeżeli prześwietlenie potwierdzi, że przedmiot zawiera broń chemiczną, jest on utylizowany w specjalnej zamkniętej instalacji.

W Niemczech wszystkie przedmioty, które można transportować, przewozi się do miejsc neutralizacji, w których korpusy pocisków są rozcinane w specjalnych bunkrach przy pomocy automatycznej linii technologicznej, a materiał wybuchowy z wnętrza jest wtórnie używany w przemyśle cywilnym.

Z miejsc wyznaczonych do neutralizacji korzystają także Policyjne Zespoły Minersko – Pirotechniczne.

W co najmniej 2 województwach w Polsce Zespoły te reagują także na znajdowane przedmioty pochodzenia wojskowego w sytuacji, gdy znalezienie przedmiotu skutkuje ewakuacją lub zamknięciem arterii komunikacyjnej. Głównie jednak policyjne Zespoły podejmują interwencje w sytuacji, gdy znalezienie przedmiotu z materiałem wybuchowym (także wojskowego) wiąże się z przestępstwem. Oprócz usunięcia zagrożenia, Zespoły te uczestniczą w skomplikowanym procesie zbierania materiału dowodowego.

Co na to prawo?

Zgodnie z polskim prawem, materiałem wybuchowym są substancje chemiczne stałe lub ciekłe albo mieszaniny substancji, zdolne do reakcji chemicznej z wytwarzaniem gazu o takiej temperaturze i ciśnieniu i z taką szybkością, że mogą powodować zniszczenia w otaczającym środowisku, a także wyroby wypełnione materiałem wybuchowym. Zgodnie z tą definicją każdy przedmiot wypełniony materiałem wybuchowym traktuje się jak materiał wybuchowy. Zgodnie z art. 171 § 1 Kodeksu Karnego, posiadanie takich przedmiotów jest przestępstwem. By wykazać, że zaistniało przestępstwo, policyjni technicy bombowi mają obowiązek pozyskać z wnętrza przedmiotu substancje do badań, by stwierdzić czy jest to materiał wybuchowy oraz czy jest on sprawny technicznie.

Katalog przestępstw związanych z materiałami i urządzeniami wybuchowymi jest znacznie szerszy. Przedmioty pochodzenia wojskowego pochodzące z obu wojen czy współczesnych poligonów znajdowane są także w prywatnych mieszkaniach. Najczęstszym powodem posiadania jest zbieractwo (zespół zbieractwa, syllogomania), kolekcjonowanie militariów, w tym amunicji i uzbrojenia. Amunicją interesują się także zbieracze złomu. W trakcie rozbrajania takich przedmiotów co roku w Polsce ginie lub zostaje ciężko i nieodwracalnie rannych kilka osób w tym dzieci.

Postępowanie podczas pożarów z zagrożeniem eksplozjami niewybuchów.

W 2016 r. w Polsce nastąpiły 3 eksplozje związane z manipulowaniem przy przedmiotach wybuchowych pochodzenia wojskowego. Zgodnie z danymi Policji w 2016 r. zabezpieczono w związku z nielegalnym posiadaniem 521 szt. różnego rodzaju niewybuchów. Przedmiot pochodzenia wojskowego może zawierać kilka (kilkanaście) typów materiałów wybuchowych o różnej właściwości i trwałości. Materiały wybuchowe pod wpływem czasu i warunków środowiskowych stają się bardziej wrażliwe. Wyjęcie przedmiotu z ziemi jest naruszeniem stanu, w którym przedmiot znajdował się przez kilkadziesiąt lat – wzrasta więc zagrożenie.

Niewybuchy i niewypały oraz amunicja strzelecka, są szczególnie groźne dla strażaków interweniujących w przypadku pożarów lasów, łąk i zabudowań. Jak już wcześniej wspomniałem, przedmioty tego typu zawierają często kilka rodzajów materiałów wybuchowych, o różnej czułości na bodźce. Dla przykładu – bardzo popularny piorunian rtęci (inicjujący materiał wybuchowy) ma temperaturę wybuchowego rozkładu rzędu 100°C . Według obiegowej opinii (taką informację można znaleźć w sieci), jeden z bardziej znanych i względnie bezpiecznych materiałów wybuchowych – trotyl, podpalony, pali się i nie “detonuje”. Nie jest to do końca prawda. Dotyczy to jedynie chemicznie czystego trotylu w niewielkich ilościach. Trotyl przechowywany przez kilka lat pod wpływem powietrza, wilgoci, działania kwaśnej lub zasadowej gleby, staje się powierzchniowo bardziej wrażliwy. Podgrzanie go do temperatury powyżej 311°C może spowodować deflagrację – przemianę wybuchową przebiegającą poniżej prędkości dźwięku, ale wykonującą wystarczającą pracę, by spowodować powstanie odłamków oraz zabić i okaleczyć.

SPRAWDŹ: Jak postępować w przypadku odnalezienia takiego przedmiotu?

Znany jest mi przypadek, gdzie mężczyzna przy pomocy szlifierki kątowej próbował pociąć na mniejsze fragmenty pocisk artyleryjski bez zapalnika. W wyniku tarcia tarczy o metal, niewielka ilość trotylu zalegająca na ściankach uległa deflagracji o energii wystarczającej do rozerwania korpusu. Skutkiem wybuchu były bardzo poważne i trwałe obrażenia ciała.

Jak postępować w przypadku pożarów miejsc, w których prawdopodobnie znajdują się materiały wybuchowe?

Zalecam środki gaśnicze w postaci dwutlenku węgla, proszków gaśniczych, piany średnie lub ciężkie, wodę – prądy rozproszone. Małe pożary, wynikające z prób laboratoryjnych, można gasić gaśnicą śniegową lub proszkową. W przypadku dużego pożaru – nie należy go samodzielnie gasić. Nie należy pod żadnym pozorem gasić pożaru, jeżeli ogień dosięga materiałów wybuchowych. Jeżeli nie ma możliwości szybkiego opanowania pożaru, należy szybko oddalić się z miejsca pożaru, ewakuując się na odległość większą niż 800m.

 

Tomasz GoleniowskiEOD TECH

Niezależny ekspert z zakresu przestępstw związanych z materiałami i urządzeniami wybuchowymi. Założyciel i właściciel firmy oferującej poszukiwanie materiałów i urządzeń wybuchowych. Wykładowca i instruktor na kursach CBRNE w Centralnej Szkole Państwowej Straży Pożarnej w Częstochowie. Instruktor inspektorów OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons).

Artykuł pierwotnie ukazał się w magazynie Ochrona Mienia i Informacji.

Dwumiesięcznik branży security. Można w nim znaleźć artykuły dotyczące:
zabezpieczenia technicznego oraz ochrony osób i mienia, bezpieczeństwa informacji, ochrony przeciwpożarowej, telewizji dozorowej, systemów alarmowych, monitoringu, kontroli dostępu, łączności i komunikacji, ochrony perymetrycznej, termowizji, zarządzania bezpieczeństwem i wiele innych interesujących materiałów.

Dostępny w prenumeracie rocznej lub półrocznej w wersji drukowanej i elektronicznej. Informacja dostępna na stronie: www.ochrona-mienia.pl

5
Dodaj komentarz

avatar
5 Comment threads
0 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
0 Comment authors
Recent comment authors
  Subscribe  
najnowszy najstarszy oceniany
Powiadom o
trackback

[…] i urządzeniami wybuchowymi. Założyciel i właściciel firmy oferującej poszukiwanie materiałów i urządzeń wybuchowych. Wykładowca i instruktor na kursach CBRNE w Centralnej Szkole Państwowej Straży Pożarnej w […]

trackback

[…] Zapoznaj się z artykułem: Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych […]

trackback

[…] Zapoznaj się z artykułem: Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych […]

trackback

[…] Zapoznaj się z artykułem: Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych […]

trackback

[…] Zapoznaj się z artykułem: Materiały i urządzenia wybuchowe – pozostałości po konfliktach zbrojnych […]

%d bloggers like this: